Dag 44: Die veldslag: Simon Koper en die Fransmanne vs Duitsland in “Die Keiservoël oor Namaland”

_DSC3838
Kaptein Friedrich von Erckert, regs voor. Hy sou met sy lewe boet vir sy obsessie.
_DSC3845
Kaptein Von Erckert se graf links agter en Luitenant Ebinger regs agter. Voor is die massagraf vir die gewone troepe.

Die Duitse mag het drie dae noord-ooswaarts getrek in die rigting van die Rambukas en die Boerekoppe tot hulle verkenners die Fransman Namas opgespoor het. Teen daardie tyd het laasgenoemde lankal geweet van die agtervolgers, maar hulle was nie oormatig bekommerd nie. Op die middag van 15 Maart het Simon Koper met ‘n groot kontingent vertrek om na tsammavelde verder ooswaarts te gaan soek. Hulle het ‘n groep vegters met die vroue en kinders agtergelaat. Sy opdrag was om ‘n hinderlaag te stel en die Duitse Schutztruppe gevange te neem. Sodra die Duitsers die wit vlag hys moes hulle vuur staak, het hy beveel. Hy het die grootte van die Duitse mag onderskat, aldus Wulf Haacke.

Die drie kapteins, Von Erckert, Willeke en Grüner het die Namas se kamp gedurende die nag van 15-16 Maart van drie kante omsingel. Om 05h15, teen eerste lig het die Duitsers die finale bekruipfase begin en begin skiet. Die Namas het vuur met vuur beantwoord. Binne minute was die leier van die veldtog, die man met die obsessie, kaptein Friedrich von Erckert dood. Grüner het bevel oorgeneem. Teen 06h30 het die Duitsers ‘n bajonetstormloop geloods en die veldslag was verby. Benewens Von Erckert en luitenant Ebinger het nog elf Schutztruppe met hulle lewens geboet. 58 Namas waaronder Simon se broer Isaak het gesterf, maar ‘n onbekende aantal het ontsnap. Simon Koper se vrou is gevang en as gyselaar Windhoek toe geneem.

Die gevalle Duitse soldate en offisiere is begrawe soos aangedui op die foto bo. Vandag is die presiese ligging van hierdie grafte onbekend, maar meer daaroor in ‘n volgende aflewering.

Simon Koper en sy oorlewende vegters het ooswaarts tot in die omgewing van Lokwabe diep in Betsjoeanaland gevlug waar hulle politieke asiel van die Britse regering gekry het.

Simon is op 31 Januarie 1913 vanweë ouderdomsoorsake op Lokwabe oorlede. Die Fransmanne ontvang ‘n geheime staatspensioen van die Britse en Duitse regerings tot en met onafhanklikheid van Botswana.

Een van die voorwaardes van die pensioen was dat dit nie openbaar gemaak sou word nie. Die feit dat die Duitsers Simon Koper nooit kon vang of doodskiet nie, anders as al die ander Nama-kapteins, was en is eintlik steeds ‘n bron van verleentheid.

Dit is vir my altyd mooi en lekker as groot en belangrike regerings die knie moet buig voor ‘n dapper en slim individu, soos Simon Koper.

 

Advertisements

Dag 43: Simon Koper en die Fransmanne vs Duitsland in “Die Keiservoël oor Namaland

_DSC3843
Inspekteur Attwood, ‘n polisieman van die Britse polisie op Rietfontein aan die SA kant het hierdie foto geneem, ‘n jaar of wat voor die groot veldslag. Dit toon die mense van Simon Koper by Grootkolk in die noorde van vandag se Kgalagadi Oorgrenspark.
_DSC3841
‘n Draagbaar tussen twee kamele. Na die veldslag het een gewonde van een van hierdie draagbare geval en as gevolg van sy verdere beserings gesterf.

Vroeg in Maart 1907 het Simon Koper en sy mense hulle weer in Duits-Suidwes-Afrika bevind, by Kowise Kolk. Daar het majoor Pierer hulle probeer ompraat om na Gochas te trek waar vredesonderhandelinge sou plaasvind. Instede daarvan het Koper en sy mense terug na die Britse gebied getrek, oor die 20e lengtegraad, tot by Geinab, digby Grootkolk, vandag ‘n bekende baken in die noorde van die Kgalagadi Oorgrenspark.

Net daarna op 31 Maart 1907 het die Nama-oorlog ge-eindig, of so het Keiser Wilhelm die tweede gedink.

Koper en sy mense was Duitse onderdane wat hulle op Britse grondgebied bevind het. Boonop was hulle gewapen en het geweier om hulle wapens op te gee. Die ding was dat hulle so ver van die beskawing en veral vanaf water was dat die paar SA polisiemanne wat op Rietfontein gestasioneer was dit onmoontlik gevind het om hulle op te spoor, wat nog te sê ontwapen of arresteer.

In Junie 1907 kry kaptein Friedrich von Erckert, bevelvoerder van die Schutztruppe in noordelike Namaland, opdrag om die probleem van Simon Koper op te los deur hulle te vang of dieper in Betsjoeanaland in te dryf. Hy besluit om sy troepe met kamele te voorsien. Dit het geweldige beplanning en voorbereiding gekos.

Luitenant Oberg word getaak om die kamele op te lei en spesiale saals te maak. Hy bestel nog ekstra kamele en lei die diere op. Ondertussen vreet die spul woestynskepe baie gras. Dit gee my honderd jaar later die kans om die hoofkarakter van my drama by die ekspedisie betrokke te laat raak.

Op 24 Oktober 1907 skryf die goewerneur van Duits-Suidwes-Afrika, von Lindequist aan die Britse kommissaris Lord Selborne oor die teenwoordigheid van die Namas en die konstante probleem met oorgrens insurgensie. Eers op 4 Desember antwoord Selborne sonder om toestemming te gee vir ‘n Duitse inval. Die Duitsers besluit om eerder langs diplomatieke kanale verskoning te vra, as om verder te sukkel om toestemming te kry. Von Erckert ontwikkel ‘n obsessie. Hy wil Simon Koper te alle koste in die hande kry.

Laat in 1907 en vroeg in 1908 bevestig verskeie verspieders die teenwoordigheid van die Fransmanne in die omgewing van Grootkolk, Geinab en Lijersdraai.

Op die 4e Maart 1908 kom die bevel om te marsjeer. 373 Duitse troepe, 23 offisiere, 120 nie-blanke bediendes en 4 mediese beamptes trek met 710 kamele en hulle spesiale saals in die rigting van Geinab. Op 7 Maart drink die kamele hulle laaste water vir die volgende 9 dae.

Op 11 Maart bereik hulle Geinab waar hulle kamp opslaan en ‘n tydelike hoofkwartier inrig. In hulle spoor, al die pad tot by Arahoab (vandag se Aranos) lê ‘n telegraaflyn wat hulle afgerol het om met die owerheid in Windhoek te kan kommunikeer.  Hulle het ook 4 masjiengewere.

Op die middag van 12 Maart 1908, op Geinab, ontvang dokter Ohlemann, die hoof van die mediese seksie, besoek van ‘n aantal offisiere. Hulle glo dat hulle leier, kaptein von Erckert van lotjie getik is oor sy obsessie met hierdie gevaarlike ekspedisie en vra hom, dokter Ohlemann, om von Erckert as sodanig te sertifiseer sodat hulle dan die ekspedisie kan afgelas. Die dokter weier, maar onderneem om hierdie daad van muitery nie te rapporteer nie.

Agtuur daardie aand trek die Duitse mag noordoos, op soek na Simon Koper en sy mense.

Dag 42: Simon Koper en die Fransmanne vs Duitsland in “Die Keiservoël oor Namaland

_DSC3840
‘n Kaart wat die bewegings van Simon Koper en sy stam voor en na die veldslag aandui. Let daarop dat dit oor drie van vandag se landsgrense heen strek.
_DSC3844
Die grafsteen wat opgerig is ter nagedagtenis van Kaptein von Erckert en luitenant Ebinger. Die grafsteen is op Gochas opgerig, meer as ‘n honderd kilometer van die werklike grafte. Niemand weet vandag waar daardie grafte is nie.

Die laaste veldslag van die Nama-oorlog is relevant vir baie redes wat ek mettertyd sal aandui. Ek wil eers verduidelik wat gebeur het. In Dag 41 van hierdie dagboek het ek ’n opsomming gegee van die gebeure. My bron was hoofsaaklik die artikel, “Simon Kopper and the Kalahari Expedition of 1908. The Forgotten Story of the Final Battle of the Nama War and its Results,” deur Wulf D Haacke, (groot herpetoloog, slangkenner) wat in Volume 44 van die Joernaal van die Namibiese Wetenskaplike Vereniging in 1993/1994 verskyn het op bladsye 41-65.

Verskeie ander outeurs het polities gekleurde, geromantiseerde, of fabelagtige/leuenagtige weergawes oor die gebeure geskryf, maar Haacke het noukeurige navorsing gedoen en probeer om ’n ware beeld daar te stel. Op bladsy 95-120 van Hannes Kloppers se “Gee my ’n man” vertel Kloppers juis sy polities gekleurde relaas. Dit is jammer dat dit dramaties verskil van Haacke se wetenskaplike artikel. Kloppers vertel byvoorbeeld dat Simon Koper self aan die veldslag deelgeneem het terwyl Haacke skryf dat Simon Koper ure voor die veldslag reeds vertrek het en nie self deelgeneem het nie. Kloppers begin sy weergawe ook met ’n redelik simplistiese, en ten dele heeltemal valse verduideliking van die oorsaak van die Nama-oorlog. Kloppers se verkeerde spelling van die name van verskeie offisiere werp nog ’n skadu op die akkuraatheid van sy navorsing.

Ekself het natuurlik in “Die Keiservoël oor Namaland” die gebeure romanmatig aangebied en heelwat fiksie ingeweef, let wel in my eie soeke na die waarheid. Ek weet van ten minste een klein “onakkuraatheid” wat ek doelbewus gelaat het.

Haacke begin sy artikel deur te skryf dat die presiese ligging van die veldslag en die grafte vandag onbekend is. Dit is juis een van die punte wat die storie relevant maak. Duitsland eer sy gevalle krygers, maar in hierdie geval is die grafstene van die gevalle offisiere vandag nog op Gochas, meer as honderd kilometer vanaf die verlore slagveld. Dit is redelik insiggewend dat Duitsland destyds nie die moeite gedoen het om die grafsteen op die regte plek te gaan oprig nie. Die veldslag het op 16 Maart 1908 plaasgevind en die Eerste Wêreldoorlog het eers in 1914 begin, ses jaar later. In daardie ses jaar was daar nog baie oorlewendes wat maklik by die slagveld en grafte sou kon uitkom. Die eerste dilemma was natuurlik dat die Duitse Schutztruppe baie ver in Britse grondgebied in moes trek agter Simon Koper aan, moontlik sonder Britse goedkeuring. Dit was dus ’n politieke verleentheid.

  Simon Koper se van se spelling word ook as Kopper, Kooper of Cooper aangedui. Ek het die eenvoudige Koper gekies. Soos in Dag 41 vermeld het hy en sy stam, die sogenaamde Fransmanne in die Kalahariwoestyn rondgeswerf as nomade. Kloppers vertel dat die Fransmanne voor die Nama-oorlog naby Gochas gewoon het, wat as dit waar is, my vertelling dat hulle nomade was verkeerd kan maak.

Ongelukkig is die een waarheid wat onteenseglik waar is, dat die Nama-oorlog die Namas se kultuur so vernietig of geknak het, dat sekere dele van hulle geskiedenis en kultuur volledig verdwyn het en vandag in misterie gehul is. Die ironie is dat hulle vandag meestal Afrikaans praat. As ’n groep is hulle moontlik die grootste groep inheemse Afrikaanstaliges, buite Suid-Afrika se landsgrense. Ek dink ons behoort hulle bydrae tot ons taal te koester.

In my volgende aflewering wil ek vertel van die voorbereiding vir die groot veldslag.

Dag 41: Simon Koper en die Fransmanne vs Duitsland in “Die Keiservoël oor Namaland

Duitsland het gemeen dat die oorlog teen die Namas op 31 Maart 1907 verby was, maar hulle het vergeet om vir Simon Koper, leier van die Fransman-stam die, !Khara-khoen, in te lig.

Die Fransmanne, was nomade wat rondgeswerf het oor wat vandag drie lande, SA, Namibië en Botswana, se grense was. Hulle kon onafhanklik van water oorleef, mits hulle genoeg tsammas gehad het. As mens baie tsammas eet, dan raak jy hardlywig en perde ontwikkel seer gewrigte, maar die Fransmanne was immuun daarteen. Dit was vir hulle dus moontlik om in die Kalahari te oorleef, want die agtervolgers (Duitse soldate) moes naby water wees.

Vir die duur van die ganse oorlog het Simon Koper die Duitsers frustreer met sy strooptogte en aanvalle en na 31 Maart 1907 het hy net eenvoudig voortgegaan. Hy en sy volgelinge het meestal in dit wat vandag die mees noordelike punt van die SA kant van die Trans Kgalagadi Oorgrenspark is, in die omgewing van Geinab en Grootkolk, beweeg. Destyds was dit en die naasliggende Betsjoeanaland Britse grondgebied, maar die grenslyne was nog nie eers opgemeet of aangedui nie.

Verskeie briewe is verwissel tussen die Britte, lords Selborne en Gladstone, en die Duitse konsul-generaals van Duits-Suidwes-Afrika, eers von Lindequist, later von Schuckman en Hintrager. Almal wou van die lastige Namas ontslae raak, maar laasgenoemde was net eenvoudig te slim.

Uiteindelik het die taak op die skouers van kaptein Friedrich von Erckert geval. Hy het die saak met fanatiese ywer aangepak. Hy het twee adjudante aangestel, kapteins von Willeke en Gruner. Die beplanning en voorbereiding van die groot ekspedisie sou meer as ‘n jaar duur. Uiteindelik was meer as 700 kamele nodig vir hierdie ekspedisie.

Von Erckert het geweet dat die Fransmanne van tsammas afhanklik was en hy moes sy aanval loods op ‘n tyd wanneer die tsammas in die veld min was, met ander woorde vroeg herfs, Maartmaand. Dan móét hulle, die Namas, naby water wees.

Dag 40: Die konsentrasiekamp op Aus in “Die Keiservoël oor Namaland”

Die lewe in Aus se konsentrasiekamp tydens die eerste Wêreldoorlog was draaglik vir die Duitse krygsgevangenes. Hulle het selfs hulle eie witblits of mampoer gestook, skelm natuurlik. Alles het goed gegaan totdat 1918 se berugte griep toegeslaan het.

Verreweg die meeste sterftes in die kamp, 109 (59 krygsgevangenes en 50 Unie-soldate)  vind plaas in die Oktober-November 1918 tydperk. Gedurende die hele 1915-1919 tydperk van die kamp se bestaan was daar 129 sterftes, 69 gevangenes en 60 soldate, dus slegs 20 sterfgevalle as gevolg van ander oorsake as die Groot Griep.

Vir my is die heel mooiste storie van Aus se kamp dié van Breeza Nelson, vrou van majoor Nelson, kamp-adjudant.  Alhoewel sy die eggenote van ‘n SA offisier in beheer van die Duitse krygsgevangenes was, het sy die siek gevangenes verpleeg en versorg, totdat sy self siek geword en gesterf het. Haar grafsteen in die Aus kampkerkhof getuig “She gave her life to others.”

Breeza Nelson is ‘n heldin, soos Emily Hobhouse, maar is nog nooit as sodanig vereer nie. Ek het haar as karakter gebruik om op beskeie manier hulde te bring.

Vandag is die terrein verlate met slegs hier en daar nog stukkies ruïnes van die krygsgevangenes se huisies. Ek het wel ‘n stukkie van die dak van een huisie opgetel. Mens kan nog sien hoe die paraffienblikkies of boeliebiefblikkies platgeslaan en aanmekaar gelas is om “dakplate” te vorm.

Dit is nodig dat hierdie terrein bewaar word en dat ‘n paar huisies herbou word om as blyplek vir toeriste te dien, maar meer daaroor later.

Auskamp
‘n Stukkie dakplaat, vervaardig uit platgeslaande boeiliebief- of paraffienblikkies.

 

Aus_se_veld
Die veld waar Aus se konsentrasiekamp tydens 1915-1919 gestaan het.
Breeza_graf
Breeza Nelson se graf. Sy is een van ons geskiedenis se vergete heldinne.
Breeza_grafsteen
Rus in vrede Breeza.
gedenkplaat_Aus
Die enigste amptelike erkenning van Aus se konsentrasiekamp

 

Dag 39: Die konsentrasiekamp op Aus in “Die Keiservoël oor Namaland”

Gister (Dag 38) het ek vertel hoe die Duitse krygsgevangenes op Aus self iets gedoen het aan die swak omstandighede en vir hulle netjiese huise gebou het.

Dit was nie al nie. Hierdie manne het hulleself besig gehou met sport, musiek, drama en briewe skryf. Hulle het so baie briewe geskryf dat die lui sensors (ou veteraan SA soldate) gekla het. Ironies.

Die krygsgevangenes het onder andere ‘n Sherlock Holmes drama opgevoer, ‘n blaasorkes bedryf, en selfs uitvoerings in Windhoek gaan hou en ‘n uitgebreide gimnastiekvertoning aangebied.

Toe die Duitse keiser verjaar het hulle ook ‘n netjiese monument ter ere van hom opgerig.

monument

Een van die mees merkwaardige verhale is die van sersant Lorenz Knapp wat eiehandig uit blik ‘n werkende klok gebou het en bo-op ‘n kloktoring aangebring het.

Sersant Knapp was een van die slagoffers van 1918 se griep.

Dag 38: Die konsentrasiekamp op Aus in “Die Keiservoël oor Namaland”

Die wakker leser sal vier konsentrasiekampe in “Die Keiservoël oor Namaland” besoek.

Die eerste een is net ‘n vlugtige verwysing na ‘n konsentrasiekamp tydens die Anglo-Boere-oorlog. Daarop volg die berugte konsentrasiekamp op Haai-eiland in Lüderitzbucht waar baie Namas en Hereros’s dood is. Die derde kamp is dan die een op Aus waar byna 2000 Duitse krygsgevangenes tydens die Eerste Wêreldoorlog aangehou is. Die vierde konsentrasiekamp(e) is dan weer slegs terloopse verwysings in die proloog en epiloog na die  kampe by Auschwitz en ander plekke waar miljoene Jode tussen 1939 en 1945 dood is.

Ek lewer nie direkte kommentaar nie, maar dit staan elke leser vry om sy eie beeld te vorm.

Vir die volgende paar dae wil ek in hierdie dagboek bietjie inligting oor die kamp in Aus, wat nie so direk in die teks staan nie, deel.

Na die oorgawe van die Duitse Weermag by Otavi in die verre noorde op 9 Julie 1915, voer die Uniemagte die Duitse krygsgevangenes na Aus in die suide per trein af. ‘n Paar honderd Duitse soldate wat al ‘n paar maande by Kimberley aangehou word kom ook per skip en trein via Lüderitz in Aus aan. Saam met laasgenoemde kom omtrent 600 ou, veteraan, SA soldate om as bewaarders op te tree.

Aus is bekend vir sy uiterste weerpatrone. Die terrein bied geen skuiling en die Duitse krygsgevangenes murmureer, want geen ordentlike Duitser sal lank in ‘n weermag klokkiestent wil bly nie. Hulle begin vir hulleself huisies bou. Hulle maak duisende ongebrande bakstene en bou in wat so half en half spottenderwys die Aus-kamp styl genoem word, vir hulleself gerieflike huisies. Hulle bring gewels en netjiese friese aan. Aanvanklik gebruik hulle die tentseile vir dakmateriaal, maar algaande timmer hulle leë paraffien-, konfyt- en boeliebiefblikke aanmekaar en vervang die seil met hierdie blikdakkies.

Hulle bewaarders, die ou Suid-Afrikaners, is ‘n lui klomp. Hulle bly maar in die tente. Wat sê dit nou eintlik vir ons?

 

Bron: Prisoner of War Camp Aus 1915-1919 Johann Bruwer, Namibian Scientific Society, 1985