Dag 21: Die Skryf van: “Die Keiservoël oor Namaland” Op soek na Cornelius.

Ek was weer in Lüderitz, agtien maande nadat ek vir die eerste keer van die Nama-oorlog en van Ernst Luchtenstein gehoor het, hoe sy gesin in die woestyn deur ‘n Nama-bende oorval en deur ‘n onbekende Nama-leier begenadig is. Ek het nuwe inligting gehad, uit CNL van Huyssteen se boekie, The Lonely Grave in the Fish River Canyon, wat daarop gedui het dat hierdie leier Cornelius Fredericks, seun van Josef Fredericks, kaptein van die !Aman stam van Bethanië was.

Ons gids was Giel du Toit, ‘n kenner van Lüderitz. Hy het geweet van die konsentrasiekamp op Haai-eiland en het ons soontoe geneem. Agtien maande vroeër het ons net vinnig deur die eiland gery, onbewus van die tragedie van 102-107 jaar tevore.

Haai-eiland was oorspronklik ‘n regte eiland, baie naby aan die kus, maar die Duitsers het dit aan die vasteland verbind deur ‘n grondwal. Vandag is daar geen teken van die konsentrasiekamp nie. Dit is ‘n bar rotskoppie, blootgestel aan die wind en koue met feitlik geen plantegroei nie, met ‘n karavaankamp waar menige kampeerder al moes vlug voor die wind.

Giel het ons na die hoogste punt op die koppie laat klim en na ‘n betonblad gewys. “Die galg se platform,” het hy droog opgemerk. Ek moes sluk. Hier waar ek gestaan het is mense opgehang.

galg-Haai-eilandGiel en Ingrid op die platform van die galg.

‘n Entjie verder het ons die gedenktekens gesien, die opmerklikste een ‘n gedenkplaat van Adolph Lüderitz, ‘n man van twyfelagtige karakter.

adolphluderitzAdolph Lüderitz

Nog so entjie verder wys Giel vir ons iets wat soos ‘n graf lyk, ‘n wit klip met ‘n man se beeld daarop geskilder. Die naam: Cornelius Fredericks! Die man wat Ernst Luchtenstein, sy ouers en gesin oorval het en begenadig het, luitenant Thilo von Trotha se vriend, soos vertel in The Lonely Grave in the Fish River Canyon van van Huyssteen.

Cornelius

Wat daar nog op die “graf” geskilder is spook vandag nog by my.

Dag 20: Die Skryf van: “Die Keiservoël oor Namaland” Op soek na Cornelius.

Agt jaar later sien ek nou uit na die bekendstelling van hierdie boek. Ek het nooit besef hoe groot die omvang van die taak was wat ek aangepak het toe ek in 2007 daaraan begin skryf het nie.

Vir meer as ‘n jaar het ek geskryf, en geskryf. In die tweede helfte van 2009 het ek besef dat daar te veel onopgeloste raaisels was. My skryfwerk en skryflus het vasgeval, soos ‘n ossewa in die Namib. Ek het al die inligting wat ek op die internet en in ou geskrifte en boeke kon vind gelees en weer gelees, maar nie antwoorde op my vrae gekry nie. Naons vroeëre besoek aan oom Dicky en tannie Memoiree Strauss van Kiriis Wes in 2007 wás ons op Lüderitz, maar ons verblyf daar het verbygegaan sonder dat ek die volle betekenis van Haai-eiland waardeer het. Ek het besef dat ek weer Namibië toe moet gaan.

In Desember 2009 het ek Lüderitz toe gevlieg, as gas van die eksentrieke Giel du Toit, ‘n fotograaf van Kolmanskop. Hoog bo uit die lug op sestienduisend voet bo seespieël, suidwes van Aroab en suidoos van Keetmanshoop kon ons die bouvalle van //Khauxa!nas waarneem, en met ‘n selfoon selfs ‘n foto neem. Hierdie magiese plek sou vir baie jare in my kop bly draal en beelde optower. Gelukkig het ek dr Klaus Dierks se verhandeling, foto’s en tuisblad tot my beskikking gehad. (Ek sou eers in Maart 2015 met my voete op //Khauxa!nas kon rondloop, lank nadat ek die plek in die fynste detail probeer IMG00056-20100825-0956beskryf het. Ek moes eenvoudig die plek sien en ervaar voordat ek regtig die boek kon voltooi. Hierdie droom kon eers vanjaar waar word.)

Mense sê dat die suidooste van Namibië die ylste bevolkte deel in Afrika suid van die Sahara is. Dit mag so wees. Hierdie bouvalle is eers in 1987 deur dr Dierks herontdek en daar is selfs mense wat beweer dat dit die Verlore Stad van die Kalahari is wat deur Farini beskryf is.

Ons het ‘n paar maal bo-oor //Khauxa!nas gesirkel, verder gevlieg, op Lüderitz waar Giel vir ons gewag het, geland en by die lieflike Nest Hotel ingetrek. Die volgende dag sou ons Cornelius Fredericks se spoor op Haai-eiland gevat het.

Dag 19: Die Driehoek van die Dood, in die tyd van “Die Keiservoël oor Namaland.”

01288Die drie groot leiers en rolspelers in die magstryd om grond en beheer in die laat negentiende eeu. Hier is hulle vreedsaam bymekaar, maar na Samuel Maharero (regs) se dood sou oorlog uitbreek tussen sy volgelinge en Duitsland.

’n Paar dekades gelede tydens die Grensoorlog het die gebied tussen Grootfontein, Tsumeb en Otavi bekend gestaan as die Driehoek van die Dood, omdat die terroriste elke jaar daar toegeslaan het. ’n Interessante boek daaroor het onlangs verskyn onder die titel, Tannie Pompie se Oorlog.

In die vroeë geskiedenis van Duits Suidwes-Afrika was daar ook ’n driehoek van die dood, maar tussen mense, die Herero’s, Namas en Duitsers. Hulle was die magshebbers van daardie tyd en daar was onderlinge oorloë, vredes, verdrae en verraad tussen die drie volke.

Meegaande foto wys die drie leiers, Hendrik Witbooi, Samuel Maherero, en Theodor Leutwein. Terwyl Samuel Maherero nog geleef het was daar minder onvrede. In daardie tyd was die Duitse mag in Duits Suidwes-Afrika nog baie klein met slegs enkele soldate. Sou die Namas en Herero’s wou kon hulle baie maklik van die Duitsers ontslae geraak het. Dit is veilig om te sê dat beide die Herero’s en die Namas afsonderlik, en heimlik gedink het dat hulle die Duitsers sou kon gebruik om die ander inheemse volk permanent te oorwin. Samuel Maharero het gedink die Duitsers sou gawe bondgenote wees om van die lastige Hendrik Witbooi ontslae te raak en andersom.

Met Maherero se dood het groot onrus onder die verskillende Herero-stamme uitgebreek. Elke Herero-kaptein het gereken dat hy op Samuel se troon geregtig was. Die Duitse mag is uitgebrei en die Herero’s het daarteen in opstand gekom, maar vanweë hulle onderlinge struwelinge was hulle swak ge-organiseer.

Die Duitsers en Namas het verdrae gesluit en het saam oorlog gemaak teen die Herero’s. Net na die vernietigende oorlog het die Namas teen die Duitsers gedraai en oorlog verklaar. Dit sou uiteindelik tot ook hulle vernietiging lei. Vir ’n paar jaar sou vrede heers, tot die Duitsers die knie moes buig voor die Suid-Afrikaanse mag onder leiding van Generaal Louis Botha.

Uiteindelik sit die Swapo-regering, met die Ovambo’s as magsbasis, vandag in die stoel.

Dag 18: Die graf in die Visriviercanyon.

Op ’n dag, nadat ek reeds goed op dreef was met die skryf van die teks van “Die Keiservoël oor Namaland” drentel ek in die boekwinkel Hemingways in Hermanus rond. Ek kom af op ’n dun boekie, The Lonely Grave in the Fish River Canyon, deur CNL van Huysteen. Dit vertel hoe ’n jong Duitse soldaat, Thilo von Trotha, die vierde geslag von Trotha wat in die militêre professie opgelei is, op ’n dag besluit het om na avontuur in Afrika te kom soek. Hy wou saam met die Boere van die ZAR teen die magtige Britse Ryk kom veg. Hy vertrek SA toe op ’n skip, ontmoet ’n jong Duitse verpleegster wat hier kom werk het as militêre verpleegster, en veg teen Engeland. Uiteindelik word hy gevang en na Ceylon toe gestuur as krygsgevangene.

Lonely grave

Na die oorlog trou hulle en ’n jaar later breek die oorlog tussen die Duitsers en die Herero’s uit. Die hunkering na Afrika is te sterk en hy kom na Duits Suidwes Afrika. Sy oom, generaal Lothar von Trotha is die bevelvoerder van die Duitse magte in Duits Suidwes Afrika.

Thilo neem bevel van ’n seksie Nama-verkenners onder leiding van Cornelius Fredericks, skoonseun van Hendrik Witbooi. Hulle volg die Herero’s en stuur inligting na die hoofkwartier. Hulle raak in gevegte teen die Herero’s betrokke en ontwikkel ‘n hegte vriendskap.

Na die Slag van Waterberg en Lothar von Trotha se verskriklike uitwissing van die Herero’s, verklaar Hendrik Witbooi oorlog teen dieselfde Duitsers saam met wie hy en Cornelius geveg het. Cornelius neem die vroue en kinders van Bethanië na die Visriviercanyon om van die Duitsers te ontkom, maar Thilo besluit om sy vriend Cornelius te gaan soek en oor vrede te onderhandel.

Thilo het nie in ’n geveg omgekom nie. Hy was ongewapen en besig om met Cornelius te gesels toe een van Cornelius se soldate hom van agter in die rug geskiet het.

Dit is sekerlik nie te betwyfel nie dat die Duitsers met alle mag en mening sou terugbaklei na so ’n verraderlike daad.

Met die lees van hierdie boekie het ek skielik tot die besef gekom dat Cornelius die Nama-leier was waarvan oom Dicky my vertel het. Hy het die naam van Simon Koper, “of een van daai” genoem, maar hy was verkeerd. Ek kon ’n naam by die legende plaas, want ek het deur middel van navorsing presies geweet waar elkeen van daardie leiers op daardie stadium was. Die datum van Thilo von Trotha se dood is ’n 14 Junie 1905. Daarna sou Cornelius nog agt maande voortveg voor sy ontmoeting met die Luchtensteins.

Elke moedige stapper wat al die Visriviercanyon gestap het, stap by daardie graf verby.

Dag 17: Die mitologie van die waterslang en “Die Keiservoël oor Namaland”

Die mitiese figuur van die sogenaamde waterslang kom wydverspreid onder bevolkingsgroepe in Afrika voor, maar daar bestaan baie min literatuur daaroor. Ekself het my verlaat op die vertellinge van oom Dicky en enkele artikels.

Baie eienskappe word aan die waterslang toegedig, onder andere dat hy kan vlieg, dat daar ’n groot diamant of robyn op sy voorkop ingebed is, en dat hy by die watergate lê en wag vir die jong meisies. Daar word selfs vertel dat daar ’n ooreenkoms bestaan in gevolge waarvan ’n paar meisies elke tien jaar aan hom ge-offer sou word, in ruil waarvoor hy die volk sou beskerm.

Mens kan jouself indink dat die diep gewortelde vrees vir krokodille en ook vir luislange tot hierdie legendes kon aanleiding gee. Selfs NP van Wyk Louw het die wonderlike Raka oor hierdie vreeslike gedierte geskryf.

Op een of ander wyse is die waterslang dan ’n simbool van mag, boosheid of ’n ander wêreld, die geesteswêreld. Dit is binne hierdie konteks wat ek Groot Slang gebruik het. Nêrens beskryf ek ’n ooggetuie-verslag nie; ek suggereer bloot die bestaan van die dierasie, en laat die res aan die verbeelding oor. ’n Rasionele mens kan mos nie in sulke nonsens glo nie, of kan hy?

Ek buit selfs die storie van die diamant in die kop uit, maar laat ook ’n agterdeur oop vir die koel en kalm wetenskaplike brein. Na alles het professor Smith daardie gaping gelaat.

Mettertyd raak die meeste Nama krygsgevangenes op Haai-eiland ontnugter met hulle bygeloof, en geloof, behalwe Magdalena, dogter van Hendrik Witbooi, en vrou van Cornelius Fredericks. Wanneer mens jou geloof verloor, het jy letterlik alles verloor. Ek dink dit is min of meer waar die mense van Namaland in 1908 was.

Dag 16: Die geesteswêreld van die Khoi-Khoin in “Die Keiservoël oor Namaland”

Hierdie dagboek (“blog”) handel oor die skryfproses van “Die Keiservoël oor Namaland” wat eersdaags verskyn. Dit vertel die baie lang storie agter die storie.

Dit sou onvanpas wees om oor die Namas (Khoi-Khoin) en Boesmans (Khoi-San) te skryf sonder om na hulle geesteswêreld te verwys. Natuurlik is en was die meeste Namas christene in die Duitse tydperk in Namibië, maar eeue gelede het hulle ’n ander geloof gehad. In die verband kan mens nie anders as om na Andre P Brink se werk, Bidsprinkaan te verwys nie.

Ek gebruik twee mites in die Khoi tradisie, die verhaal oor die hasie en die maan, en die mitiese waterslang, Groot Slang, of Keinaus, om dit te illustreer. Soos ek voor in die boek skryf, is die stories op die waarheid, “vreemder as fiksie” gebaseer. Ook hier het oom Dicky se stories my gehelp. Hy het my vertel van hoe iemand op Kiriis Wes eendag ’n groot vlieënde slang gesien het en dat die polisie dit kom ondersoek het. Later het professor JLB Smith, van selekantfaam ook na die spore kom kyk en gesê dat “hier heel moontlik ’n reuse reptiel geleef het, maar dat die kanse een uit ’n miljoen is dat mens hom ooit weer sou sien.”

Ek was baie opgewonde toe ek jare later by oom Tudi Luchtenstein, seun van Ernst en Regina, in Bethal, Mpumalanga afskrifte van ’n tydskrifartikel te sien gekry het. Inderdaad vreemder as fiksie. Die waarheid? Besluit self.

Flying Snake 1Flying Snake2Flying Snake3Flying Snake4Flying Snake5

Dag 15: Is die Khoi-San of Boesmans regte mense?

Is die Khoi-San of Boesmans regte mense?

Dit klink na ’n onsinnige vraag. In vandag se terme is dit natuurlik onsinnig, maar ’n eeu gelede het mense so gedink.

In die boek, “Die Keiservoël oor Namaland” behandel ek die onderwerp op subtiele wyse. Hou in gedagte dat die boek ’n roman is, fiksie gebaseer op die waarheid. Dit is nie ’n teksboek nie, en daarom is dit nie moontlik om feite te beredeneer nie, maar ek het met terloopse opmerkings probeer om kommentaar te lewer op hierdie onsinnige vraag.

In die eerste plek beteken die naam Khoi-Khoin “die regte of eerste mense,” in skerp teenstelling met Khoi-San, wat slegte mense  of struikrowers beteken. Lees gerus gister se dagboek, “Dag 14,” vir ’n verduideliking.

Die Khoi-Khoin, waarvan die Namas afstammelinge is, het hulleself dus as die regte mense beskou. Die dubbele gebruik van die woord Khoi, dui daarop. Hulle sê as’t ware daarmee, “Ons is die mense” en ook tegelykertyd “Hulle, die Khoi-San, is nie.”

Dit is ironies dat die Khoi-Khoin moontlik die eerste mense was wat die egtheid van ’n ander groep as mense betwyfel het.

In “Die Keiservoël oor Namaland” laat ek aanvanklik selfs vir Ernst dikwels die gedagte formuleer, dat hulle, die Duitse immigrante, die eerste mense van die land is. Ek laat hom toe om aanvanklik te vra of die koperbruin wesens (Nama krygsgevangenes) mense is. Natuurlik leer hy vinnig die waarheid, teen die agtergrond dat iemand, moontlik die bose dr Fischer, sê “Aber er ist nür ein Jude…” (Maar hy is net ’n Jood) terwyl hy wat Ernst besig is om sy bewussyn te herwin. So raak die mensheid al dan nie van sekere rasse, ’n tema wat deur die boek loop.

Die navorsing wat deur dr Fischer op Haai-Eiland in Lüderitz se baai gedoen is het hom die bevinding laat maak dat die Namas ’n minderwaardige ras, “Untermenschen” was. Dit het aanleiding gegee tot dwaling, volksmoord, en uiteindelik tot die Jodeslagting in Nazi Duitsland, aldus my en ander se beredenering.

Dit is interessant dat mens tot so onlangs as 1968 in Botswana ’n lisensie kon koop om Boesmans te jag. Afskrifte van die lisensies is beskikbaar in die museum in Gaberones. Hoekom praat en skryf mense nie daaroor nie?

NAMIBIA GENOCIDE_1024

Dag 14: Khoi-Khoi of Khoi-San in “Die Keiservoël oor Namaland” ?

Aan wie behoort SA se grond? Wie is die Namas? Khoi-Khoin? Khoi-San? Boesmans? Mag ek die woord Boesman hoegenaamd nog gebruik? Die speltoetser van die NWU kry ‘n beroerte as hy Boesman sien. ‘n “Aanstootlike” woord, soos die k-woord, min of meer, so dink die speltoetser.

Die Khoi-Khoin, meervoud van Khoi-Khoi, en die Khoi-San is verwant, maar nie dieselfde nie. Hulle tale stem ooreen, veral ten opsigte van die klieke en klakke. Die enigste inheemse taal met soortgelyke klieke en klakke is Xhosa, wat ook op een of ander verband kan dui.

Die twee groepe het saam, maar afsonderlik vanaf die noorde migreer, honderde jare voordat Jan van Riebeeck of die Zoeloes hier was. Harry en sy strandloper-vriende was afstammelinge van die oorspronklike Khoi-Khoin. Hulle het eerste die grond beset, lank voor president Jacob Zuma se voorsate.

Die Khoi-Khoin het versprei na Namakwaland, Noord Kaap, die Oos Kaap, en die suide van Namibië. Hulle is in vandag se terme die mense van die Richtersveld, Korannas, Griekwas en die Namas.

NamaKhoiNog een van oom Dicky se werkers, ‘n Nama, afstammeling van die Khoi-Khoin.

Hierdie mense is van oudsher af veeboere. Hulle het lang tye op plekke gebly, huise gebou en selfs bietjie landbou toegepas.

Saam met die Khoi-Khoin het hulle verlangse familie die Khoi-San, suid getrek, heel moontlik weg van oorheersing deur swart volke. Die woord San beteken sleg of struikrower. Dit is omdat hierdie mense, die Boesmans, as ek die naam mag gebruik, en ek dink ek mag, jagters was. Hulle het alles in terme van kos gesien. Alles het aan almal behoort. As jy kos op vier bene sien loop, dan maak jy dit dood en eet dit want dit behoort aan almal en aan niemand.

Mens kan verstaan dat die Khoi-Khoin, die skaapboere, nie baie ingenome daarmee was nie, en dat hulle hulle nefies, die San, as struikrowers beskou het.

Hierdie Boesmans was minder plekgebonde, aardsgebonde, as die Khoi-Khoin. Hulle het rondgeswerf en van die veld geleef.  Die begrip van eiendomsreg was swak ontwikkel by hulle, soos ek bo genoem het. Daarom val die Khoi-San se sporadiese optogte in Kaapstad en hulle grondeise vreemd op die oor. Hulle het nooit eiendomsreg erken nie, waarom nou?

As daar enige volk in SA is wat werklik op eiendomsreg op grond kan aanspraak maak, dan is dit die Khoi-Khoin, soos die Namas van die suide van Namibië.

Ek skryf hierdie tong in die kies, want die hele grondkwessie in SA het hande uitgeruk. Die aansprake van sekere groepe is belaglik. Laat hulle eers my ewe moontlike belaglike argument omseil.

Ek het die Boesmans self gevra watter naam hulle verkies. Die regte Boesmans, die wat die taal nog kan praat, dink dit is ‘n growwe belediging om hulle Khoi-San te noem. Hulle verkies Boesman. Ongelukkig is daar baie mense van onseker afkoms wat vir hulleself ‘n toekoms gesien het in die politiek van hierdie groep mense en toe besluit het op die benaming van Khoi-San. Hulle kan nie eers meer die taal praat nie.

Dag 13: Afrikaans en “Die Keiservoël oor Namaland”

Afrikaans is onder druk. Tydens die skryf van die boek het ek besef dat die mense van Namibië “meer Afrikaans” as ons Suid Afrikaners is. Hulle praat ‘n mooier en suiwerder Afrikaans as die mense van Pretoria. Die Namibiese regering is ook nie so fel anti-Afrikaans soos sekere kringe in die ANC nie. Wat my veral getref het was die Afrikaans van die Namas.

NamaEen van oom Dicky se werkers. Hierdie Namas se Afrikaans het ‘n groot indruk op my gemaak.

Ek het uiteindelik die woordeboek, Annerlike Afrikaans, deur Anton Prinsloo bestudeer. Daarin dui hy die spesifieke kontrei waar sekere woorde gebesig word aan. Ek het gefokus op die Namibiese woorde en probeer om dit te gebruik, om geur en kleur te verleen aan die leefwêreld van die Namas.

Ek het die karakter Cornelius laat dink aan die florsies (flenterskoene) aan sy voete; ek het hom katels (wippe) laat stel; ek het Vogelsang en sy manne laat kaveer en kewel (stry en protesteer). Daar is nog baie ander voorbeelde, alles mooi woorde wat niemand ken nie. Al moes ek dit met voetnotas verklaar, kon ek nie die versoeking weerstaan om die woorde in te sluit nie. Daarmee wil ek erkenning gee aan die Namas se bydrae tot Afrikaans.

Die toestand van die Namas in Namibië vandag is nie goed nie. Mens kan redeneer dat hulle probleme begin het toe hulle hulle grond in 1883 en 1884 verloor het, soos beskryf in die boek, en in die oorlog van 1904-1908 vernietig is. Grootskaalse drankmisbruik, dwelms, werkloosheid en ongeletterheid is ‘n probleem. Máár die mense praat ons taal, ‘n ryk, mooi suiwer vorm daarvan. Rus daar nie een of ander plig op ons skouers om Afrikaans onder hulle te bevorder nie? Moet ons nie meer boeke oor hulle en hulle kultuur skryf nie?

Mens kan dieselfde van ander bevolkingsgroepe, ook in Suid Afrika sê, maar die Namas se primêre spreektaal is Afrikaans, en hulle is ‘n buitelandse groep. Dit maak hulle redelik uniek.

My mening word gedeel deur niemand anders as prof Hans du Plessis, van die PUK nie. Prof du Plessis het vir ses maande in Namibië navorsing oor hulle taalgebruik onder die Namas gedoen. Dit is hartseer dat baie van daardie navorsing vandag ongebruik in die NALN in Bloemfontein lê.

Dag 12: Die Relevansie van “Die Keiservoël oor Namaland” vandag

Vir die wat laat gekom het: “Die Keiservoël oor Namaland” is ‘n roman wat ek geskryf het teen die agtergrond van die tyd, ruimte, letsels en bloeisels van die Duitse tydperk in Namibië, en wat binnekort sal verskyn. Ek het agt jaar hieraan gewerk.

Ek skryf van ‘n hele klomp ware gebeure, “vreemder as fiksie.”

Een van die hooftemas van die boek is die konflik tussen die Namas, Herero’s en Duitsers wat aanleiding gegee het tot die allerverskriklikste wreedaardighede, en op die ou einde spoor gevat het tot in Auschwitz, Nazi-Duitsland.

Effens verskuil in die teks is my sosiale kommentaar op rassisme, grondeise, taalkwessies en naamsveranderinge, sake wat vandag baie relevant is, veral in Suid Afrika.

Gister het in Die Republikein, die Namibiese koerant die volgende artikel verskyn:

http://www.republikein.com.na/duitse-regering-moet-erken-en-betaal.257733#slide-2-field_image-257733

Hierdie saak sloer nou al jare lank, maar weier om te verdrink. Een van die wreedhede waaroor ek skryf is die versameling van ‘n klomp Nama en Herero skedels, en die versending daarvan na die Keiser Wilhelm Instituut in Berlyn vir antropologiese navorsing. Een van die karakters in die boek het twee boeke daaroor gepubliseer (in die regte lewe) en bevind dat die Namas ‘n minderwaardige ras is, die vermiste skakel, as jy so daaraan wil dink. (Geure van Homo naledi, nie waar nie, Mathole Motshekga ?)

Nou eis die Namas en die Herero’s kompensasie, soos die Jode na die Tweede Wêreldoorlog.

Op die foto verskyn ‘n aantal soldate in uniform, snaaks genoeg nie in die bekende Schutztruppe uniform nie, wat besig is om die skedels te verpak, heel moontlik op Haai-eiland, Lüderitz, vir verskeping na Berlyn. Was hierdie dalk militêre polisie of die voorlopers van die berugte SS?

skedelsverpak