Dag 55: WA de Klerk se “Die Gésel van Namaland,” sestig jaar gelede

Die afgelope week het ’n aantal ongelooflike “toevallighede” opgelewer. Elke dag kontak mense my, van oraloor. Almal wil weet wanneer “Die Keiservoël Oor Namaland” dan sal verskyn. Ek is bly, maar ook verleë omdat die publikasieproses baie stadig verloop. Ek het gehoop vir Kersfees 2016, maar sal bly wees as dit voor die winter gebeur. Wees maar bietjie geduldig asseblief.

Verlede week kontak ’n oud-Suidwester my uit New York. Ons het lank oor die foon gepraat en dit blyk dat sy oupa twee jaar na die held van my boek in Lüderitz voet aan wal gesit het, in 1908. Sy oupa het ook, nes Ernst Luchtenstein ’n winkel in Keetmanshoop bedryf. Die persoon het egter reeds in 1968 na Amerika ge-emigreer, maar volg hierdie dagboek (“blog”) Afrikaans soos dit is, getrou. My nuwe vriend vertel toe van ‘n boek wat hy as kind gelees het waarvan hy nie eers die naam kan onthou nie. Hy onthou net dat dit oor die oorlog in die Suide gehandel het, deur ’n bekende Afrikaanse skrywer geskryf is, en dat dit ’n groot indruk op hom gemaak het. Hy wens dat hy dit weer te lees kon kry.

Die volgende dag drentel ek by die Pioniersmuseum se Boeremark rond en tussen ’n klomp ou boeke kom ek af op twee kopieë van WA de Klerk se “Die Gésel van Namaland.” Asof die woord “Namaland” nie genoeg is om die bloed in my kop te laat raas nie, lees ek daar die naam van Hendrik Witbooi (Die Gésel van Namaland) en ’n verwysing na die berugte Smit-moorde ten aanvang van die Nama-oorlog raak. Ek het terstond die twee boekies, gemerkte ou voorgeskrewe werke, gekoop en dit die afgelope twee dae verslind. My vriend in New York bevestig ook dat dit die boek is waarna hy soek.

Alhoewel dit eintlik jeuglektuur is, wat weliswaar met die Scheepersprys bekroon is, het ek die lees daarvan intens geniet. Telkens as ek op nuwe inligting oor die Nama-oorlog afkom vrees ek dat dit een of ander fout of gebrek in my teks sal ontbloot. Met die lees van “Die Gésel van Namaland” was dit nie anders nie, maar ek kon uiteindelik ontspan. My feite het ook die toets van hierdie vroeë werk deurstaan.

Waar ek wel ’n bietjie geskud was, was oor die perspektief, die Boere-perspektief. Eintlik sou mens verwag dat ek gegewe my afkoms, waarop ek trots is, dieselfde perspektief as WA de Klerk sou gehad het, maar dit is glad nie die geval nie. My perspektief is vanuit ’n heel ander hoek.

“Die Gésel van Namaland” handel oor ’n paar insidente aan die begin van die Nama-oorlog met die hoogtepunt die Slag van Kub waar ’n vyftigtal Boere Hendrik Witbooi se oormag van ongeveer 2000 verdryf het. Een van die insidente wat hierdie veldslag voorafgegaan het was die befaamde Smit-moorde waaroor ek op  Dag 36geskryf het:

“Bethanië is klein en daar is baie min om te doen, maar die gastehuis, die oudste hotel in Namibië, is ‘n heerlike oase waar ek die heel koudste Windhoek Lager ooit gedrink het, lekker wildsbiefstuk geëet het, en diep gedink het.

Soos mens maak in Namibië raak ek incognito aan die gesels met die eienaar van die gastehuis. Sy vertel my baie heftig en driftig hoe Witbooi haar voorvaders, die Smitte, uitgemoor het. Sy wys my ook die koerantuitknipsel wat vertel hoedat die een oorlewende, ene Dirk Smit, as klein seuntjie, ontkom het aan die wrede moordenaars. Dit is honderd jaar later, maar ek bespeur dieselfde emosies by haar wat vandag nog loop in sekere Boere-kringe oor die “verdomde Ingilse.”

Sy wys vir my die netjiese uitstalling van tonteldose, Bybels en Psalmboeke, stiebeuels en ander goed wat die vrouens van die vermoorde manne maande later by die plaasopstal kom optel het.

By die lees van die berig, deur die bekende Jan Spies, van Spies en Plessis-faam, kon ek nie anders as om te wonder oor die akkuraatheid van die inligting nie. Spies se opsomming van die oorsake van die Nama-oorlog is simplisties ten beste en verkeerd, ten slegste. Dit is hoogs onwaarskynlik dat Hendrik Witbooi persoonlik by hierdie moorde betrokke was. Dit het my net meer vasbeslote gemaak om my verhaal die lig te laat sien.

Wat ek nie kon verstaan is hoekom die Namas hierdie mans, burgerlikes wat nie Duitsers was nie, dan vermoor het. Die antwoorde, dink ek het ek net daar teen die muur gekry.

Eerstens, die insident het plaasgevind reg aan die begin van die uitbreek van die oorlog. Dit is bekend dat die Namas aanvanklik wyd geroof en gemoor het, tot Hendrik Witbooi se ergernis. Die Smitmoorde het op 10 Oktober 1904 plaasgevind, enkele dae na Witbooi se oorlogsverklaring. Daarna sou dit nie weer op groot skaal gebeur nie.

Tweedens, op die een foto staan die drie Smitte, netjies uitgedos in militêre uniforms. Hoekom? Was hulle nie soldate, miskien in die reserwemag nie? Het dit hulle nie juis wettige teikens in ‘n oorlog gemaak nie?”

In “Die Gésel van Namaland” lees ek dat Hendrik Smit die leier van die Boere in die suide was. Die verhaal wat ek in die koerantuitknipsel, netjies geraam teen die muur gelees het, en waarvan ek ’n foto geneem het, stem ooreen met WA de Klerk se geromantiseerde weergawe. Die bitterheid wat ek by die dame aan stuur van sake van Bethanië se hotel waargeneem het stem eweneens ooreen met dié van die karakters in “Gésel.” Dit is duidelik dat die Boere en die “Hottentotte” of Witkams nie ooghare vir mekaar gehad het nie.

Op bladsy 154 neem die verhaal egter ’n ompad wat my laat vinniger asemhaal. Een van die hoofkarakters, Wynand Maree, vyftien jaar oud, verwoord skielik die idee dat Hendrik Witbooi “eintlik ook maar ’n vryheidsheld” is. Dit stem sy Boere-luisteraars natuurlik ongedurig en hy moet baie spot verduur. Met hierdie insident skilder de Klerk die Namas as iets meer as “vrybuiters,” ’n term wat dikwels gebruik word om na hulle te verwys. Meester Kooy, die Hollandse onderwyser weet hoe slim Wynand is en kom tot sy redding: “Nou!” besluit Meester Kooy dan eindelik: “Die klein debat is voorlopig afgehandel. Die besluit: “Die oue Hendrik is ’n Vryheidsheld van die Namavolk- maar ons is gebonde om hom teen te gaan. So is die wet van die lewe.”

Die patriarg ou oom Maans sê dan: “Ja boeties, Meester het nou gelyk: was ons nou ganselik volmaak, dan was daar seker op die ou wêreld plek vir ons almal. Maar ag…so kom dit my ammelee voor: hier beneden is het niet.”

Wyse woorde, woorde wat die perspektiewe van “Gésel” en “Keiservoël” aan mekaar vasknoop.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s